اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خود کنترلی و تکانشگری دانش اموزان دختر

اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خود کنترلی و تکانشگری دانش اموزان دختر15تا 18ساله شهرستان شهربابک
1–وحید رنگی2–محبوبه هاوشکی3–وحیده دهقانی
1–دانش آموخته کارشناسی ارشد مشاوره خانواده، دانشگاه سراسری اصفهان، گروه علوم تربیتی، اصفهان، ایران
2–دانش آموخته کارشناسی ارشد، روانشناسی بالینی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحدیزد، گروه علوم تربیتی، یزد، ایران
3–دانش آموخته کارشناسی ارشد،مشاوره و راهنمایی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحدیزد، گروه علوم تربیتی، یزد، ایران
Vahid.rangi@yahoo.com
Mahbobe413@gmail.com
V-43d@yahoo.com
چکیده
نوجوانان به خاطر شرایط روحی و روانی خاصی که در این دوران دارند دارای مشکلات متعددی می باشند. تکانشگری بالاو عدم خود
کنترلی مناسب برای جامعه نوجوانان و جوانان به عنوان موضوع مهمی در نظر گرفته می شود. پژوهش حاضر با هدف تعیین
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خودکنترلی و تکانشگری در نوجوانان دختر15تا18ساله شهرستان شهر بابک انجام
گرفته است. روش پژوهش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون–پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری در این پژوهش شامل
کلیه دانش آموزان دختر۵۱–۵۱ساله شهرستان شهربابک در سال تحصیلی95-96می باشد. از روش نمونه گیری تصادفی ساده از
بین جامعه آماری مورد نظر۰۴نفر از دانش آموزان دختر۵۱تا۵۱شهرستان شهربابک به عنوان نمونه انتخاب شد. بر اساس ملاک
های ورود به پژوهش انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایش (در هر گروه40نفر) جایگزین شدند. گروه آزمایش
برنامه مداخله درمان گروهی مبتنی بر پذیرش و تعهد را در طی۱جلسه۰۱دقیقه ای به مدت یکماه دریافت نمودند، در حالی که
گروه کنترل هیچ مداخله ای را در طول فرایند انجام پژوهش دریافت نکردند. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه های استاندارد
پرسشنامه تانجی و همکاران (1996و پرسشنامه بارات (1999)بود که در مراحل پیش آزمون و پس آزمون بر روی هر دو گروه
آزمایش و کنترل اجرا گردید. داده های جمع آوری شده با استفاده از تحلیل کوواواریانس تجزیه و تحلیل شدند. یافته های پژوهش
نشان داد گروه درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر روی خودکنترلی و نکانشگری تاثیر معناداری داشته است. لذا بر اساس یافته های
پژوهش به مدیران مدراس، معلمان و والدین پیشنهاد می شود در مواجه با نوجوانان دارای مشکلات روانشناختی و رفتاری از جمله
پرخاشگری، خودکشی، آسیب به خود و یا سایر مشکلات رفتاری از خود نشان می دهند، توجه ویژه ای به این نوع رویکرد درمانی
داشته باشند.
واژگان کلیدی:گروه درمانی مبتنی برپذیرش و تعهد، تکانشگری، خودکنترلی، نوجوانان.

5.مقدمه
فرآیندتصمیمگیرییابرگزیدنیکگزینهازمیانچند گزینه،یکیازعالیترینپردازشهایشناختیبهشمار میرود.گونه
ویژهایازاینفرآیندکهبهعنوانتصمیمگیری شناختهمیشود،درشرایطیپردازشمخاطرهآمیزمیشودکهشخصبا
گزینههاییروبرومیگرددکهانتخاب آنهاباریازسودیازیاندرحالیاآیندهبهدنبالداردودر عینحالمیزاناینسودو
یازیانبادرجاتیازاحتمالهمراه است (بهزادی،۵8۱۵.)تصمیمگیریمخاطرهآمیزاهمیتبالاییدرزندگیفردی واجتماعی
افرادداردواختلالدرایننوعتصمیمگیری هستهاصلیپدیدهتکانشگری۵ورفتارهایتکانشی۰راتشکیل میدهد(اختیاری،
۵8۱۹.)رفتارهای تکانشی و خطرپذیری که مجموعا ً با عنوان رفتارهای مخاطرهآمیز خوانده میشود، دربرگیرنده طیف گستردهای از
رفتارهای رشدنایافته، لذتجویانه و عموما ً همراه با درجات خطر بالا هستند. میتوان ادعا نمود تکانشگری هسته اصلی بسیاری از
آسیبهای اجتماعی است. (مقیمی،۵8۱۱.)رفتارهایتکانشی اگر چهتا اندازهایباآسیبیازیانهایاحتمالیهمراهند، اما
امکان دستیابیبهگونهایپاداش های کوچکرانیزفراهممیکنند.اما دست یابی به این گونه پاداش ها کهزودترقابلدستیابی
هستند،میتوانندجلویدستیابیبهبرخیپاداشهایبزرگ تررابگیرند.به تواناییکنترلاحساساتورفتارهاوخواستههاییکه
انسانبهمنظوربدستآوردنبرخیپاداشها(معمولا بزرگتر) یاجلوگیریازبرخیمجازاتهاانجاممیدهد، خود کنترلی می گویند.
اما متاسفانه، امروزه بسیاری از نوجوانان در کنترل عواطف، هیجان ها و رفتار های خود دچار مشکل هستند و بدون در نظر گیری
همه جوانب مسایل و پیامد های آن به تصمیم گیری های مخاطره آمیز می پردازند. از این رو که در تصمیم گیری های خود عجول
هستند با مشکلاتی روبرو می شوند که در پی آن دچار اختلالات رفتاری می شوند.یکی از مداخلات درمانی روانشناسی که امروزه
جهت درمان رفتار های تکانشگری و خود کنترلی نوجوانان، استفاده می شود، درمان اکت است.درمان مبتنی بر تعهد و پذیرشیکی
از رفتاردرمانیهای مبتنی بر توجه آگاهی است که اثربخشی آن برای درمان طیف گستردهای از وضعیتهای بالینی معلوم شده است.
در واقع، هدفاکتایجاد یک زندگی غنی و پرمعنا در حالی است که فرد رنج ناگزیر موجود در آن را میپذیرد و برای زندگی با آن
آماده و متعهد میشود.از این رو در این پژوهش هدف بر این است اثربخشی درمان اکت بر تکانشگری و خود کنترلی دانش آموزان
۵۱تا۵۱ساله مورد بررسی قرار گیرد.
2.پیشینهتحقیقات
2–1. پیشینه خارجی
پژوهش گومز و لوسیانو (۰۴۵۱)، درباره تأثیر پروتکل مختصر درمان پذیرش و تعهد بر رفتارهای پرخطر نوجوانان با اختلال سلوک و
تکانشگری نشان داد که پروتکل مختصر پذیرش و تعهد بطور معناداری منجر به کاهش رفتارهای پرخطر، افزایش مسئولیت پذیری،
افزایش خودکنترلی و کاهش رفتاری تکانشی در مرحله پس آزمون می شود.
impulsiveness.1
impulsive behavior.2

هیز، ماسودا (۰۴۴۹)، طی پژوهش های خود به این نتیجهدست یافتند که اقدامات مداخله ای پذیرش و ذهن آگاهی به همراه راهبرد
های تغییر رفتاری و تعهد، به نوجوانان کمک می کند تا یک زندگی سرزنده، هدفمند و با مفهوم را برای خود ایجاد نمایند.
رودیتیورابینسون(۰۴۵۵)، نتیجه پژوهش های خود را در اثر بخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد چنین بیان نمودند که درمان
مبتنی بر پذیرش و تعهد به افراد جهت برخورداری از یک زندگی رضایت بخش تر حتی با وجود افکار، عواطف و احساسات نامطلوب
کمک می کند.
فورسیث (۰۴۴۱)، نتیجه پژوهش خود را اینگونه عنوان می کند که انتظار می رود ایجاد و پرورش پذیرش پرنوجوانان باعث کاهش
اجتناب شناختی و رشد زندگی مبتنی بر ارزش باعث افزایش عملکرد فرددر حوزه های مختلفی شان می شود.
2–2.پیشینه داخلی
درخشان و همکاران (۵8۵۵)، درپژوهشیبه بررسیبررسیاثربخشیگروهدرمانیمبتنیبر پذیرشو تعهد بر دشواریدر تنظیم
هیجانو رفتارهایخودآسیبرسانافراد با اختلال شخصیتمرزیپرداختند. روش پژوهش نیمهآزمایشیبا طرح پیشآزمون–پس
آزمون همراه با گروه کنترل بود. جامعه آماریپژوهش شامل کلیهیدانشجویاندانشگاه آزاد شیرازدر سال۵8۵1بود. نمونهگیری
اینپژوهش به صورت در دسترس انجام شد. ابتدا افراد مبتلا به شخصیتمرزیشناساییو از بینآنها8۴نفر به صورت تصادفی
انتخاب و در دو گروه آزمایش۵۱نفر و گروه کنترل۵۱نفر گمارده شدند. برنامه درمانیبا رویکردپذیرشو تعهد در طی۱جلسه به
مدت۵۴دقیقه(هفتهای۰جلسه) به صورت گروهیبر رویگروه آزمایشانجام شد؛ گروه کنترل به مدت دو ماه در لیستانتظار
قرار گرفت. به منظور جمعآوریاطلاعات از پرسشنامههایدشواریدر تنظیمهیجانگراتز و روئمر (۰۴۴۰) و آسیببه خود سانسون
و همکاران (۵۵۵۱) و مقیاسشخصیتمرزیکلاریجو بروکس (۰۴۴۵) در دو مرحله پیشآزمون و پس آزموناستفاده شد. بهمنظور
تجزیهو تحلیلاطلاعات از آزمون تحلیلکوواریانسچندمتغیرهاستفاده شد.یافتههایحاصل از پژوهش نشان داد با کنترل اثر پیش
آزمون، بینمیانگیننمرات پس آزمون گروههایآزمایشو گروه کنترل در متغیرهایدشواریدر تنظیمهیجانو رفتارهایخود
آسیبرسان،تفاوت معناداریوجود دارد. در مجموع میتوانگفت که، درمان مبتنیبر پذیرشو تعهد بر کاهش دشواریدر تنظیم
هیجانو رفتارهایخود آسیبرسانافراد با اختلالشخصیتمرزیتأثیردارد.
احمدی سرموریو همکاران (۵8۵۱)، در پژوهشی به بررسیاثربخشیگروهدرمانیمبتنیبر پذیرشو تعهد بر کاهش تکانشگریو
رفتارهایپرخطر دانش آموزان دختر دوره متوسطه دومپرداختند.روش پژوهش آزمایشیو طرح آن به صورتپیشآزمون–
پسآزمونبا گروه آزمایشو کنترل بود. جامعهیآماریپژوهش شامل همهیدانشآموزان دختر مقطع متوسطه دوم شهر شهرکرد
در سال تحصیلی۵۹–۵8۵۱بود کهبهصورتنمونهگیریتصادفی8۰نفر انتخاب وبهطورتصادفیدر۰گروه آزمایشو کنترل
گمارده شدند. برنامه درمانیرویکردپذیرشو تعهد در طی۱جلسه و هر جلسه به مدت۵۴دقیقه(هفتهای۰بار)بهصورتگروهی
بر رویگروه آزمایشانجام شد؛درحالیکهگروه کنترلهیچگونهمداخله درمانیرا دریافتنکردند. هر دو گروه آزمایشو کنترل قبل
و بعد از اجرایروش درمانی،پرسشنامه تکانشگری(بارت و همکاران،۵۵۵۱) و آزمون رفتارهایپرخطر (رشیدو مارابی،۵8۵۵) را
تکمیلیکردند. بهمنظورتجزیهوتحلیلاطلاعات از آزمون تحلیلکوواریانسچند متغیرهاستفاده شد.یافتههانشان داد که درمان
مبتنیبر پذیرشو تعهد بر کاهش تکانشگری(تکانشگریحرکتی،تکانشگریشناختیو عدم برنامهریزی) و رفتارهایپرخطر (رفتار
جنسیناایمن،خشونت، مصرفمواد) دانش آموزان دختر تأثیرمعنیداریدارد.با استناد بهیافتههایبه دست آمده از پژوهش حاضر،

میتواننتیجهگرفت که گروه درمانیمبتنیبر پذیرشو تعهدیکروش مناسب برایکاهش تکانشگریو رفتارهایپرخطر دانش
آموزان دختر میباشد.
امیدیان و همکاران(۵8۵۰)، در پژوهش خود با توجه بیشترین مشکلی که کودکان و نوجوانان بزهکار با آن روبرو هستند و هر لحظه
هم با آنسروکاردارند، عدم کنترل کافیآنهاروی پرخاشگری خود است. هدف از انجام پژوهش خود را بررسی تأثیر گروه درمانی
پذیرش و تعهد بر کاهش پرخاشگری نوجوانان پسربزهکارمیداند. . پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی، کهبهصورتپیشآزمون،
پسآزمونو پیگیری۰ماهه همراه با گروه آزمایش و گروه کنترل بود.بهمنظورانجام این پژوهش، تعداد8۴نفر از نوجوانان بزهکار
را براساس پرسشنامه پرخاشگری باس و پری به شیوه هدفمند انتخاب وبهصورتتصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل قرار داده
شدند. گروه آزمایش طی۱جلسه تحت درمان گروهی پذیرش و تعهد قرار گرفت. همچنیندادههابا استفاده از آزمون تحلیل
کوواریانس مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که درمان پذیرش و تعهد بر کاهش پرخاشگری نوجوانان پسر بزهکارمؤثراست.
3.فرضیاتپژوهش
۵–درمانمبتنیبرپذیرشوتعهدبرخودکنترلیدردانشآموزاندختر۵۱تا۵۱سالهشهرستانشهربابکمؤثراست.
۰–درمانمبتنیبرپذیرشوتعهدبرتکانشگریدردانشآموزاندختر۵۱تا۵۱سالهشهرستانشهربابکمؤثراست.
4.تعریف نظریو عملیاتی متغیرهای پژوهش
4–1.تعریف نظری
تکانشگری: طیفگستردهایاز رفتارهایی است که روی آن کمتر تفکر شده،بهصورترشد نایافته برای دستیابی به یک پاداش یا
لذت بروزمیکنند، از خطر بالایی برخوردارند و پیامدهای ناخواسته قابل توجهی را در پی دارند(اوندن،۵۵۵۵.)
رفتارهایتکانشیرفتارهاییهستندکهبهصورتلحظهای،بدونتأملبرروینتایجآنهاوبدونتحلیلوارزیابیدستاوردهای
مثبتومنفی،انجاممیشوند(ایراندوست،۵8۵8).
خودکنترلی: مهارتیاستیادگرفتنیکهضامنموفقیتهایشخصیواجتماعیمااست.اگربخواهیمخودکنترلیرابهصورتکلی
تعریفکنیممیتوانیمبگوییمخودکنترلییعنیتوانمندیجلوگیریازرفتارها، تمایلات،هیجانهاوعادتهاییکهبروزآنهاموجب
مشکلاتیبرایمامیشود.(ابوالقاسمی،۵8۵۱)
کنترلخود،کنترلنفسیاخودکنترلیتواناییکنترلاحساساتورفتارهاوخواستههااستکهانسانبهمنظوربه دستآوردنبرخی
پاداشهایاجلوگیریازبرخیمجازاتهاانجاممیدهد(حاتمی،۵8۵8.)
درمان مبتنی بر پذیرشو تعهدبهعنوانیکی ازدرمانهایموج سوم رفتاری درمانی است که باتأکیدمفهوم ذهن آگاهی و بر
پذیرش بر تغییر رابطه با افکارناکارآمدبهجایتغییر، اصلاح، جابجایی یا حذف افکارتأکیددارد(ایزدیو عابدی،۵8۵۰.)

4–2.تعریف عملیاتی
خودکنترلی :نمرهایکه افراد از پرسشنامه تانجیوهمکارانبه دست آورند.
تکانشگری :نمرهایکه افراد از پرسشنامه بارات به دست آورند.
پروتکل درمانی مبتنی بر پذیرشو تعهدکه در طول۱جلسه۰۱دقیقهایبر روی دانش آموزان انجاممیپذیرد.
1.جامعه آماری
جامعهآماریدراینپژوهششاملکلیهدانشآموزاندختر۵۱–۵۱سالهشهرستانشهربابکدرسالتحصیلی۵۱–۵۹میباشد.
6.نمونه و روشنمونهگیری
دراینپژوهشازروشنمونهگیریتصادفیسادهاستفادهشدکهازبینجامعهآماریموردنظر۰۵نفرازدانشآموزاندختر۵۱تا۵۱
شهرستانشهربابکبهعنواننمونهانتخابشد.
7.ابزار پژوهش
پرسشنامهاطلاعاتجمعیتشناختی: اینپرسشنامهتوسطپژوهشگرتنظیمشدهوشاملسؤالاتسنو معدلمیباشد.
7–1.پرسشنامه تکانشگری
تکانشگری هسته اصلی بسیاری ازآسیبهایاجتماعی مانند مصرف مواد، قماربازی بیمارگونه،اختلالهایشخصیت و دست زدن به
اقدامات پرخاشجویانه است.این اختلال هر سال موجب از میانرفتن زمان و سرمایه در بسیاری از کشورهامیشود. از۰۴سال پیش
تلاشهایزیادی برای تشریحتجربی ساختار تکانشگریانجامشدهاست، برای این مفهومتعریفهایگوناگونیارائهشدهاست. برخی
از این تعاریف شامل“:رفتار انسان بدون تفکر کافی“،“عمل غریزه بدون توسل به مهار ایگو“و“عمل سریع ذهن بدون دوراندیشی
و قضاوت هوشیارمیباشد. تکانشگری همچنین ممکن است به معنی عمل نمودن باکمترین تفکر نسبت به رفتارهای آینده یا عمل
کردن بر پایه افکاری که بهترین گزینه فرد یا دیگراننمیباشنددر نظر گرفته شود . طی۰۱سال گذشته برای بررسیجنبههای
مختلف شخصیتیو رفتارهای اجتماعی–اقتصادی مرتبط بامقولههایخطرپذیری و تکانشگریپرسشنامههایگوناگونی ساخته و
آزمایششدهاند.تاکنونچهار پرسشنامه تکانشگری بارت، دیکمن، آیزنک و زاکرمن برای بررسیجنبههایگوناگون تکانشگری بیش
از بقیه مورد توجه قرارگرفتهاند. پرسشنامهتکانشگری بارت سه جنبه تکانشگری شناختی، حرکتی وبیبرنامگیرامیسنجد.
7–2.نمرهگذاری
این پرسشنامه دارای8۴پرسشمیباشد، که سه عامل تکانشگری شناختی، تکانشگری حرکتی وبیبرنامگیرا ارزیابیمیکند،
پرسشهابه صورتچهارگزینهایازبهندرتتا همیشه تدوینشدهاندو پائین ترین و بالاترین نمره به ترتیب8۴و۵۰۴است.

1.شیوه اجرای پژوهش
در این پژوهشآزمودنیهابهصورتنمونه در دسترس انتخاب و در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند. در هر گروه۰۴نفر
آزمودنی شرکت داشتند که در اولین جلسه معارفه) بهپرسشنامههایاطلاعاتجمعیتشناسی، تکانشگری و خودکنترلیبهصورت
انفرادی پاسخ دادند. تمام اطلاعات کسب شده در این مطالعه محرمانه بود و بهشرکتکنندگان، این اطمینان داده شد کهاطلاعات
محرمانه و بدون ناممیباشد. جلسات گروه درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد برای گروه آزمایش در۱جلسه۰۱دقیقهایو به صورت
دو بار در هفته برگزار گردید. پس از پایان جلسات نیزًمجدداپرسشنامههاتوسط شرکت کنندگان هر دو گروه تکمیل شد.
9.شرح جلسات درمان
همانگونهکه اشاره شد، شیوه درمانی مورد استفاده در این پژوهش، گروه درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بود. این مداخله درمانی،
این درمانبهعنوانیکی ازدرمانهایموج سوم رفتاری درمانی است که با تأکید بر مفهوم ذهن آگاهی و پذیرش بر تغییر رابطه با
افکارناکارآمدبهجایتغییر، اصلاح، جابجایی یا حذفافکارتأکیددارد (ایزدی،۵8۵۰.)سرفصلهایجلسات درمانی مبتنی بر پذیرش
وتعهد برای کاهش تکانشگری و افزایشخودکنترلیدر طی۱جلسه به شرح جدول۵میباشد.
جدول1:خلاصه جلسات درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد
جلسهشرح
اولآشناییوارتباطاعضاباهمواستفادهازفنونیخشکنوبررسیاهدافدرمانی
دومتحلیل،ABCایجاددرماندگیخلاق
سوممعرفیروشهایاجتنابتجربهایوجایگزینیپذیرشبهجایاجتناب
چهارممعرفیمفهومگسلشازافکارواحساساتناخوشایندوایجادخودمشاهدهگر
پنجمایجادمهارتهایذهنآگاهیوارتباطبازمانحال
ششمتصریحارزشهاومشخصکردناهداف
هفتمبیانمفهومتعهدهمراهباتعیینالگوهایرفتاریمناسب(تعییناعمال)
هشتمبررسیموانعدرونیوبیرونیوارائهراهحلمناسب